Հայաստանում արագիլների կարելի է հանդիպել գրեթե ամենուր, բայց հատկապես Արարատյան դաշտում: Մեր երկրում շատ են սպիտակ արագիլները: Սևերը հանդիպում են Սևանա լճի ավազանում, հյուսիսային և հարավարևմտյան շրջաններում: Սև արագիլը չափազանց զգուշավոր թռչուն է և նախընտրում է ապրել խուլ անտառներում՝ աղմկոտ աշխարհից հեռու:
Հայտնի է այս թռչունների ևս 16 տեսակ, որոնք տարածված են արևադարձային և բարեխառն գոտիներում:
Սպիտակ արագիլի մարմնի երկարությունը 100-115 սանտիմետր է, թևերի բացվածքը՝ 155-165 սանտիմետր: Այո՛, մեծ է թվում այս թռչունը, սակայն նրա զանգվածն ընդամենը 4 կիլոգրամ է:
Արագիլն իր բույնը հյուսում է ճյուղերից, խոտաբույսերից ու լաթերից՝ տանիքներին, ծառերի, աշտարակների, ժայռերի վրա, ամեն տեսակի սյուների ծայրերին: Ունենում է 3-5 ձագ: Նորածին ձագերը կարողանում են ձայն արձակել. դա ծնողներին կանչելու, վտանգի մասին զգուշացնելու համար է: Մեծանալով նրանք այդ հատկությունն աստիճանաբար կորցնում են, և արդեն հասուն արագիլները հաղորդակցվում են միայն կտուցի կափկափյունով: Այդ ձայնն ասես գարնանամուտի ավետիս լինի: Արագիլներն արի թռչուններ են. իրենց բույնը պաշտպանելու համար պատրաստ են համառորեն մարտնչելու:
Արագիլները սնվում են միջատներով, ձկներով, երկկենցաղներով, սողուններով, մկներով, նաև բույսերով: Արագիլը գյուղացու օգնականն է. այն ոչնչացնում է գյուղատնտեսական վնասատուներին:
Առաջադրանք
1. Հայաստանի ո՞ր տարածքում են ավելի հաճախ հանդիպում արագիլներին։
Հայաստանում արագիլների կարելի է հանդիպել գրեթե ամենուր, բայց հատկապես Արարատյան դաշտում։
2. Արագիլների քանի՞ տեսակ է հայտնի աշխարհում և քանի՞ տեսակ կա Հայաստանում։
16 տեսակ
3. Տեքստից օգտվելով՝ գրի՛ր արագիլի մարմնի չափերը։
Սպիտակ արագիլի մարմնի երկարությունը 100-115 սանտիմետր է, թևերի բացվածքը՝ 155-165 սանտիմետր: Այո՛, մեծ է թվում այս թռչունը, սակայն նրա զանգվածն ընդամենը 4 կիլոգրամ է:
4. Ինչի՞ց է իր բույնը հյուսում արագիլը։
Արագիլն իր բույնը հյուսում է ճյուղերից, խոտաբույսերից ու լաթերից՝ տանիքներին, ծառերի, աշտարակների, ժայռերի վրա, ամեն տեսակի սյուների ծայրերին:
5. Ընդգծի´ր ճիշտ պատասխանը։
· Հայաստանում արագիլներ չկան
· Արագիլները վնաս են հասցնում գյուղացիներին։
· Արագիլները ունենում են 3-5 ձագ։
· Արագիլները շատ վախկոտ թռչուններ են:
6. Տեքստից օգտվելով՝ գրի՛ր՝ ինչպես են հաղորդակցվում արագիլները միմյանց հետ։
Նորածին ձագերը կարողանում են ձայն արձակել. դա ծնողներին կանչելու, վտանգի մասին զգուշացնելու համար է:
7. Գրի´ր կապույտ ներկված բառերի հականիշները։
Սև — սպիտակ
Աղմկոտ — անաղմուկ
Նորածին — մեծահասակ
Արի — անարի
8. Գրի´ր տեքստում հոգնակի թվով գործածված 2 բառ:
Արագիլներ
ճյուղեր
9. Ըստ տեքստի՝ արագիլները ինչպիսի՞ն են: Նկարագրի՛ր։
Արագիլները բարի, հզոր, զվարճալի թռչուններ են։
10. Տրված գոյականները դարձրո՛ւ բայեր/գործողություն ցույց տվող բառեր/։
Թռիչք- թռչել
Գիր- գրեր
Միտք- մտածել
Սեր- սիրել
Ջուր- ջրել
Ծաղիկ- ծաղկել
11. Տրված բառերից որի՞ դիմաց է սխալ նշված նրա տեսակը՝ ըստ կազմության/;
2) Ո՞ր շարքում գրված բոլոր թվերն են բաժանվում և՛ 5-ի, և՛ 2-ի:
1 балл
1) 155, 375, 415, 785
2) 112, 764, 758, 980
3) 765, 445, 585, 600
4) 160, 220, 200, 800
5) 325, 610, 190, 80
3) Գումարելիներից մեկը փոքրացրել են 9-ով, իսկ մյուսը թողել են նունը: Ինչպե՞ս կփոխվի գումարը:
1 балл
1)կմեծանա 9-ով
2) կմեծանա 9 անգամ
3) կփոքրանա 9-ով
4) կփոքրանա 9 անգամ
5) կմնա նույնը:
4) Ֆիլմի տևողությունը 35 րոպե է: Նրա ցուցադրումը սկսվեց ժամը 13:50-ին: Ե՞րբ ավարտվեց ֆիլմի ցուցադրումը:
1 балл
1) 14:00
2) 14:40
3) 14:15
4) 14:25
5) 14:30:
5)Տասը հազարին գումարեցին հազար հետո ստացվածին գումարեցին մեկ: Ստացված թվի գրության մեջ քանի՞ հատ 0 կլինի:
1 балл
1)3
2) 4
3) 2
4) 1
5) ոչ մի հատ:
6) Ամենափոքր եռանիշ թվից 13-ով փոքր թիվն է.
1 балл
1)97
2) 87
3) 77
4) 113
5) 103
7) 7/20 ցենտները կիլոգրամներով արտահայտած կլինի.
1 балл
1)70
2) 350
3) 60
4) 35
5) 40:
8)3 ժ 46 րոպեն րոպեներով արտահայտած կլինի
1 балл
1)216
2) 226
3) 236
4) 246
5) 300:
9)Քառակուսու պարագիծը 16 սմ է: Գտիր այդ քառակուսու մակերեսը:
1 балл
1) 256 սմ քառ․
2) 32 սմ քառ․
3) 16 սմ քառ․
4) 40 սմ քառ․
5) 400 սմ քառ․
10) Գծագրում ներկված չէ պատկերի
1 балл
1) 5/12 մասը
2) 4/12 մասը
3) 6/12 մասը
4) 7/12 մասը
5) 3/12 մասը:
11) Հաշվիր 78-ի եռապատիկի և 67-ի տարբերությունը:
1 балл
78 х 3 — 67 = 167
12) Թվային հաջորդականությունը կազմված է հետևյալ կանոնով. առաջին անդամը 1 է, երկրորդ անդամը՝ 3, և սկսած երրորդ անդամից յուրաքանչյուր անդամը հավասար է իր նախորդ երկու անդամների գումարին: Գրիր այդ հաջորդականության հինգերորդ անդամը:
14) Վեց պաղպաղակը 1800 դրամ արժեն: Քանի՞ դրամ պետք է վճարել այդպիսի 9 պաղպաղակի համար:
1 балл
1800 : 6 = 300
15) Մանկապարտեզի խմբում եղած 10 հեծանիվներից երեքը երկակնանի են, իսկ մյուսները երեք ակնանի։ Բոլոր հեծանիվները միասին քանի՞ ակ ունեն:
1 балл
12
16) Էքսկուրսիա մեկնող երկու խմբերում հավասար քանակով երեխաներ կային: Առաջին խմբից չորս երեխա տեղափոխվեց երկրորդ խումբ: Երկրորդ խմբում քանի՞ երեխա ավելի եղավ, քան առաջին խմբում:
1 балл
4
17) Պահեստում կար 500 կգ ալյուր: Դրանից 3-ական կիլոգրամ լցրեցին 80 հատ տոպրակների մեջ և տարան խանութ: Քանի՞ կիլոգրամ ալյուր մնաց պահեստում:
Աշխարհի ամենաբարի և ամենախաղաղասեր կենդանիներից մեկը անխոս երկարավիզ ու զվարճալի ընձուղտն է: Իսկ գիտե՞ք, որ առաջին ընձուղտին Եվրոպա է բերելՀուլիոս Կեսարը և կոչել նրան camelopardalis (camel – ուղտ, pardalis – հեպարդ (ինձ)անունով, նրա քայլքը նմանեցնելով ընձուղտի քայլքին, իսկ մաշկի նախշերը՝ կատվազգիների նշաններին: Հայերեն «ընձուղտ» բառը առաջացել է հենց այս տարբերակով:
Ընձուղտը Երկրի վրա բնակվող ամենաբարձրահասակ կենդանին է:Նրա՝ 6 մետրի հասնող հասակի կեսը կազմում է պարանոցը: Ընձուղտների մարմինը բաց դեղնավուն է՝ մուգ շագանակագույն խալերով: Այդ նախշերը յուրաքանչյուր ընձուղտի մոտ յուրահատուկ են, անկրկնելի՝ ինչպես մարդու մատնահետքերը: Մինչև օրս չեն հայտնաբերվել երկու ընձուղտ, որոնք ունենան նույն տիպի նախշեր: Ի դեպ, նախշերի օգնությամբ կարելի է որոշել ընձուղտի տարիքը: Որքան մուգ են դրանք, այնքան ավելի մեծ է ընձուղտը:
Ընձուղտը նաև ունի ամենամեծ սիրտը և ամենաերկար լեզուն: Սիրտը կշռում է 11 կգ, իսկ լեզվի երկարությունը հասնում է մինչև 50 սմ-ի: Ընձուղտի լեզուն ամբողջությամբ սև է: Նա ունի նաև շատ սուր տեսողություն՝ ամենասուրը հեպարդների տեսողությունից հետո: Կարող է նաև շատ արագ վազել՝ մինչև 55 կմ/ժ արագությամբ:
Ընձուղտները ապրում են Աֆրիկայի սավաննաներում, փոքրիկ խմբերով: Իրենց ցեղակիցներին ընձուղտները վերաբերվում են խորին հարգանքով: Նրանք գրեթե երբեք չեն վիճում միմյանց հետ, միայն խմբի ավագ լինելու համար կարող են վեճեր լինել, և այդ դեպքում ընձուղտները կռվում են՝ միմյանց հարվածելով… պարանոցներով:
Ընձուղտը ունենում է 1 ձագ, սակայն ընձուղտիկի լույս աշխարհ գալը տոն է ողջ հոտի համար: Նրանք բոլորը հավաքվում են փոքրիկին տեսնելու և ողջունում են՝ քնքշորեն հպվելով նրան:
Ընձուղտները քաջաբար պաշտպանում են փոքրիկներին՝ անկախ նրանից, թե ում ձագն է նա: Ինչ վերաբերում է ընձուղտ մայրիկին, ապա նա պատրաստ է միայնակ կռվել անգամ մի քանի առյուծի դեմ:
Ծնվելուց արդեն մի քանի ժամ անց ընձուղտիկը ամուր կանգնում է գետնի վրա, հայտնվում են նրա փոքրիկ կոտոշները, իսկ մի քանի օր հետո մայր ընձուղտը փնտրում-գտնում է իր պես այլ մայրիկների և նրանց հետ միասին մանկապարտեզ է ստեղծում փոքրիկների համար: Ամեն օր երեխաներին հսկում է ընձուղտներից մեկը, իսկ մյուս մայրիկները գնում են կեր հայթայթելու:
Օրվա մեծ մասը ընձուղտը անցկացնում է կանգնած վիճակում, անգամ շատ հաճախ քնում է կանգնած՝ գլուխը տեղավորելով ծառերի ճյուղերի արանքում: Գիշերը կարող է նաև պառկած քնել: Երկար պարանոցը ծալվում է, և ընձուղտը մի քանի րոպեով (ոչ ավելի քան 20 րոպե) քնում է պառկած վիճակում: Ի դեպ, նա միակ կենդանին է, որ չի կարողանում հորանջել:
Ընձուղտը կարող է ջրի կարիք չզգալ ավելի երկար, քան ուղտը: Սնվելով հյութեղ բույսերով՝ նա հագեցնում է նաև իր ծարավը: Իսկ օրվա ընթացքում նա կարող է ուտել մինչև 35 կգ բույս՝ դրա վրա ծախսելով 16-20 ժամ:
Ընձուղտը նաև սարսափելի «բուրում է», այդպես նա իրենից հեռու է պահում վնասակար միջատներին:
Ընձուղտները «խոսում են» միմյանց հետ, ինչպես օրինակ դելֆինները՝ օգտագործելով ուլտրաձայնը: Այդ ձայնը մարդու համար լսելի չէ:Ընձուղտը ունի միայն երկու իրական թշնամի՝ առյուծը և մարդը: Մարդիկ տարիներ շարունակ անխնա ոչնչացրել են ընձուղտներին, և այդ պատճառով նրանց քանակը խիստ նվազել է, որոշ վայրերում ընձուղտները լրիվ անհետացել են: Այսօր նրանց կարելի է հանդիպել Աֆրիկայի մի շարք երկրների արգելոցներում և, իհարկե, կենդանաբանական այգիներում, որտեղ նրանք իրենց բոլորովին էլ վատ չեն զգում։
Լրացրո՛ւ աղյուսակը՝ պատասխանելովհարցերին։1 միավոր
Որտե՞ղ են ապրում ընձուղտները։ Ընձուղտները ապրում են Աֆրիկայում, արգելոցներում և, իհարկե կենդանաբանական այգիներում։
Ինչպե՞ս են ընձուղտները դիմավորում նորածին ձագուկին։ Բոլոր ընձուղտները հավաքվում են, որ տեսնեն թե ինչպես է ծննվում նորածինը և, քնուշ դիմավորում են նրան։
Ինչպե՞ս են որոշում ընձուղտի տարիքը։ Ինչքա՞ն ընձուղտի խալերը մուգ են այդքան էլ ընձուղտը ծեր է։
Օրվա մեծ մասն ինչպե՞ս է անցկացնում ընձուղտը։ Օրվա մեծ մասը ընձուղտը անցկացնում է կանգնած վիճակում, անգամ շատ հաճախ քնում է կանգնած՝ գլուխը տեղավորելով ծառերի ճյուղերի արանքում:
Տեքստից օգտվելով՝ ավարտի՛ր նախադասությունները։1 միավոր
Սնվելով հյութեղ բույսերով՝ նա հագեցնում է նաև իր ծարավը։
Ընձուղտները քաջաբար պաշտպանում են փոքրիկներին՝ անկախ նրանից, թե ում ձագն է նա: Ինչ վերաբերում է ընձուղտ մայրիկին, ապա նա պատրաստ է միայնակ կռվել անգամ մի քանի առյուծի դեմ:
Գտի՛ր ճիշտ վերջաբանը և կարդա՛ առածները։1 միավոր
Բարինորչլիներ,
Գործըվաղվանմնաց,
չարնաշխարհըկքանդեր։
իմացիր՝կորավ-գնաց։
Տեքստից դո՛ւրս գրիր ընձուղտների մասին պատմող ամենազարմանալի տեղեկությունը։ 1 միավոր
Ծնվելուց արդեն մի քանի ժամ անց ընձուղտիկը ամուր կանգնում է գետնի վրա, հայտնվում են նրա փոքրիկ կոտոշները, իսկ մի քանի օր հետո մայր ընձուղտը փնտրում-գտնում է իր պես այլ մայրիկների և նրանց հետ միասին մանկապարտեզ է ստեղծում փոքրիկների համար։
Բառային աշխատանք
1.Տեսքստից դո՛ւրս գրիր բոլոր թվերը և գրի՛ր բառերով։ 1 միավոր
2.Գրի՛ր կանաչով ներկված բառերի հոմանիշները։ Անհրաժեշտության դեպքում՝ կարող ես օգտվել առցանց բառարանից։1 միավոր
Յրուհատուկ — արտասավոր
վեճեր — կռիվներ
հպվելով — դիպչել
նվազել — քչանանլ
3. Տրված բառերը գրի՛ր համապատասխան սյունակներում։1 միավոր
Ընձուղտ, մարդ, ձայն, փոքրիկ, մանկապարտեզ, անխնա, բույս, հյութեղ, ջուր։
Պարզ բառեր
Բարդ բառեր
Ածանցավոր բառեր
Ջուր
Ընձուղտ
Փոքրիկ
մարդ
մանկապարտեզ
անխնա
ձայն
հյութեղ
բույս
Տրված բառերից առաջ հատկանիշ ցույց տվող բառեր գրի՛ր։1 միավոր
Կանաչ այգի
Բարձր կենդանի
Տարիքով ընձուղտ
Չար մարդ
Գրի՛ր տեքստում երկնագույնով նշված բառերի հականիշները։1 միավոր
Զվարճալի — տխրալի
սուր — բութ
ամուր — թյուլ
երկար — կարճ
Բացատրի՛ր <<կրակի հետ խաղալ>> և <<ձեռք քաշել>>դարձվածքները։ <<կրակ>> կամ <<ձեռք>> բառի գործածությամբ ուրիշ դարձվածքներ գտի՛ր։ Կարող ես օգտվել դարձվածքների բառարանից։ 1 միավոր
Ելք ստուգատեսի առաջին կանգառ ՝ մեդիահմտութունների ներկայացում. Սովորողը ներկայացնում է տարվա ընթացքում իր ձեռքբերած մեդիահմտությունները՝
Աշխատանք word ծրագրով․ Օնլայն կամ ներռեբնած word-ով աշխատելու կարողություն: Տարվա ընթացքում ուսումնասիրած նյութերի վերաբերյալ word-ով փորձեք կազմել առաջադրանքներ/մաթեմատիկական սիմվոլների մուտքագրում , երկրաչափական պատկերների տեղադրում և այլն։ * լրացուցիչ աշխատանք (geogebra ծրագրով աշխատելու կարողություն Quizizz.com կամ learning apps.org միջոցով մաթեմատիկական խաղ-վիկտորինայի կազմում):
Նշված աշխատանքները ավատելուց հետո, նշիր թե որքան ժամանակում աշխատանքը ավարտեցիր: Արդյունքները տեղադրիր «Ելք ստուգատես» բաժնում։
1)Քանի՞ երկրորդ կարգի միավոր է պարունակում 4258 թիվը։
1 балл
4
5
7
6
2)Գտիր ամենափոքր քառանիշ և ամենամեծ հնգանիշ թվերի գումարը։
1 балл
10999
10100
100999
101000
3)Ինչպե՞ս կփոխվի տարբերությունը, եթե նվազելին և հանելին միաժամանակ մեծացնենք 8-ով։
1 балл
կմեծանա 8–ով
կմեծանա 16-ով
կփոքրանա 8-ով
կփոքրանա 16-ով
կմնա անփոփոխ
4)Ընտրիր այն թվանշանը, որը տեղադրելով աստղանիշի փոխարեն՝ կստացվի ճիշտ անհավասարություն․ 8 կմ 30 դմ > 8 կմ *մ
1 балл
2
6
8
3
5) Հավասարակողմ եռանկյան պարագիծը հավասար 120 սմ է։ Գտիր եռանկյան կողմի երկարությունը։
1 балл
30 սմ
40 սմ
60 սմ
12 սմ
6)Երկնիշ թվերի քանակը միանիշ թվերի քանակից քանիսով է ավելի։
1 балл
70
71
80
81
7) Ընտրիր այն պատասխանը, որն արտահայտում է 240000 մ-ը կիլոմետրերով
1 балл
24 կմ
240000000 կմ
2400 կմ
240 կմ
8) Ընտրիր այն պատասխանը, որն արտահայտում է 3/8 օրը ժամերով․
1 балл
3 ժ
9 ժ
38 ժ
6 ժ
9)Ո՞րքանով կփոքրանա 34503 թիվը, եթե նրա գրության հազարավորը փոխարինենք 0-ով։
1 балл
30000-ով
4503-ով
4000-ով
503-ով
10) Տուփում կան 7 կարմիր, 10 կանաչ և 13 դեղին փոքրիկ գնդիկներ։ Առանց նայելու ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից համոզված լինելու համար, որ դրանցից գոնե մեկը կանաչ է։
1 балл
13 + 7 = 20
20 + 1 = 21
11) Քառակուսու մակերեսը 81 քառակաուսի մետր է։ Գտի՛ր քառակուսու կողմը։